Notice
  • Guest user account is not properly configured. Please set 'Username of Guest' option to the Username of registered user. guest_username="guest"

    --
    yvComment solution, version="1.25.3"

Zarys Teorii Integralnej

Print
Pobierz plik pdf

Wstęp do uniwersalnej koncepcji rozwoju na XXI w

Sean Esbjörn-Hargens

„Słowo integralny znaczy: kompletny, całościowy, niemarginalizujący, obejmujący wiele różnych aspektów. Integralne podejście do dowolnej dziedziny pozwala na włączenie tak wielu perspektyw, stylów myślenia i metodologii, jak to tylko możliwe przy zachowaniu spójności w rozumieniu danego zagadnienia. W pewnym sensie, podejście integralne jest "meta-paradygmatem", lub metodą łączenia już istniejących paradygmatów w sieć powiązań, które się wzajemnie uzupełniają i wzbogacają.”

- Ken Wilber[1]

Świat nigdy jeszcze nie był tak skomplikowany jak obecnie – niekiedy przyprawia nas to o zawrót głowy i bywa emocjonalnie przytłaczające. Można mieć wrażenie, że w miarę jak próbujemy stawić czoła najważniejszym problemom naszych czasów: wojującym fundamentalizmom religijnym, degradacji środowiska naturalnego, dysfunkcjonalnym systemom edukacyjnym, egzystencjalnej alienacji i niestabilności rynków finansowych, świat staje się jeszcze bardziej skomplikowany i coraz bardziej nieprzewidywalny.

A jednocześnie liczba dyscyplin i światopoglądów, które można brać pod uwagę, gdy mierzymy się z tymi wyzwaniami, nigdy nie była tak wielka; dysponujemy wręcz nieprzebranym bogactwem różnych perspektyw. Jednak bez ich wzajemnej korelacji, bez powiązania, bez wzajemnego wykorzystania, tracimy lub znacznie osłabiamy ich przydatność w rozwiązywaniu konkretnych problemów.

Dzisiaj wszyscy jesteśmy częścią globalnej społeczności i dlatego potrzebujemy systemu globalnego w założeniach, lecz liczącego się z realiami codzienności tu i teraz, który wykorzysta różnorodność dostępnych metod do wspierania zarówno naszych indywidualnych wysiłków, jak i wdrażania inicjatyw wspólnotowych.

W roku 1977 amerykański filozof Ken Wilber opublikował swoją pierwszą książkę Spektrum Świadomości. W tej przełomowej publikacji zestawił główne nurty psychologii według ich rosnącej złożoności, tworząc jedno spójne spektrum, a następnie porównał je z innymi dziedzinami nauki, które zajmują się problematyką poszczególnych poziomów rozwoju. Przez kolejnych trzydzieści lat Wilber zajmował się integracją różnorodnych dyscyplin; pisał książki, których tematyka obejmowała dziedziny takie jak: antropologia kultury, filozofia, socjologia religii, fizyka, medycyna, ochrona środowiska, nauka i religia oraz postmodernizm. Do dziś[2] Wilber wydał ponad dwadzieścia książek, z których stopniowo wyłoniła się Teoria Integralna.[3]

Książki Wilbera zostały przetłumaczone na ponad 24 języki, co daje wyobrażenie o globalnym zasięgu oraz zainteresowaniu praktycznym wykorzystaniem Teorii Integralnej.[4] Zapoczątkowany przez Wilbera kierunek stał się jednym z głównych nurtów w ramach szerokiego obszaru studiów integralnych i metateorii.[5] Uznanie dla Teorii Integralnej wynika nie tylko z jej skuteczności w licznych zastosowaniach, ale także z twórczej pracy wielu naukowców-praktyków, którzy wnieśli (i nadal wnoszą) wkład w jej rozwój.

Teoria Integralna daje spójny wgląd w rozwój najważniejszych dyscyplin wiedzy: w naukach przyrodniczych, społecznych, a także w sztuce i humanistyce. Właśnie ten kompleksowy i inkluzywny charakter TI sprawia, że znalazła ona zastosowanie w ponad 35 dziedzinach akademickich i różnych praktycznych aplikacjach takich jak: sztuka, medycyna, zarządzanie, ekologia, duszpasterstwo, ekonomia, psychoterapia, prawo czy studia feministyczne.[6]

Na podstawie Teorii Integralnej opracowano także metodę indywidualnego rozwoju i transformacji zwaną Integralną Praktyką Rozwojową – Integral Life Practice (ILP). Metoda ILP pozwala każdemu systematycznie badać i rozwijać wiele różnych aspektów własnego istnienia, poczynając od ciała, poprzez inteligencję emocjonalną, świadomość poznawczą, relacje międzyludzkie, aż po duchowość.

Teoria Integralna dostarcza jednostkom i organizacjom potężne narzędzia intelektualne, dające się stosować w każdej sytuacji i do każdego problemu.  Skąd to odważne przekonanie? Otóż, wynika ono z tego, że Teoria Integralna scala wszystkie istniejące metody analizy i działania w uporządkowany system, pozwalający wybrać najbardziej odpowiednie informacje, narzędzia i techniki, potrzebne do rozwiązania danego problemu. To się sprawdza zarówno tam, gdzie wymagane jest bardzo subtelne działanie jak np. w psychoterapii indywidualnej lub gdy potrzebne jest bardziej systemowe podejście, jak w programie "Przywództwo zorientowane na sukces", (Leadership for Result), realizowanym przez ONZ w 35 krajach, którego celem jest walka z HIV/AIDS.

Teoria Integralna przyczynia się do zrozumienia coraz większych obszarów rzeczywistości i potrafi powiązać je wszechstronniej niż inne współczesne koncepcje zajmujące się praktyką - stąd jej ogromny potencjał do rozwiązywania złożonych problemów przed którymi stoimy w XXI wieku.

Po raz pierwszy Wilber użył terminu „integralny” w odniesieniu do stworzonej przez siebie metody w książce Sex, Ecology, Spirituality opublikowanej w roku 1995. To właśnie tutaj przedstawił model kwadrantowy, który stał się ikoną jego dorobku i najbardziej rozpoznawalną częścią Teorii Integralnej. Model kwadrantowy Wilbera nazywany jest modelem AQAL (czytaj akual), gdzie AQAL oznacza wszystkie kwadranty, wszystkie linie, wszystkie stany i wszystkie typy.[7] Tych pięć elementów stanowi najbardziej podstawowe i powtarzalne wzorce rzeczywistości, toteż włączając je wszystkie w proces refleksji i rozumienia, możemy dobrze ogarnąć całość, zyskując pewność, że żadna istotna część nie zostanie pominięta lub niedowartościowana. Każdy z tych pięciu elementów może być zarówno użyty jako narzędzie wglądu w rzeczywistość i jak i reprezentować aspekty naszej własnej świadomości w dowolnym momencie.

W niniejszym opracowaniu przedstawię najbardziej istotne cechy każdego z tych wzorców, podam przykłady ich wykorzystania w różnych kontekstach, pokażę ich przydatność dla osób praktykujących rozwój integralny oraz wskażę, jak je odnaleźć we własnej świadomości. W efekcie otrzymacie rzetelną wiedzę na temat jednej z najbardziej uniwersalnych i dynamicznych metod integrowania wiedzy z różnorodnych dziedzin. Zacznijmy od kwadrantów - podstawy modelu AQAL.

Wszystkie kwadranty: Perspektywy i Wymiary

Według Teorii Integralnej istnieją przynajmniej cztery nieredukowalne perspektywy poznawcze (subiektywna, intersubiektywna, obiektywna, interobiektywna), które muszą być brane pod uwagę, gdy próbujemy w pełni zrozumieć dowolne zagadnienie, lub jakiś wybrany aspekt rzeczywistości.  Kwadranty wyrażają prostą regułę, że na wszystko możemy patrzeć z dwóch zasadniczych punktów widzenia: 1) perspektywy wewnętrznej i zewnętrznej oraz 2) indywidualnej i zbiorowej. Można to zilustrować prostym przykładem: wyobraź sobie, że próbujesz zrozumieć, co decyduje o udanym zebraniu w pracy. Żeby w pełni ocenić, co jest niezbędne do przeprowadzenia owocnego spotkania, musisz odwołać się do przesłanek psychologicznych i kulturowych (wewnętrzny aspekt jednostek i wewnętrzny aspekt grupy), jak również do obserwacji zachowań i sposobów organizacji (zewnętrzny aspekt jednostek i zewnętrzny aspekt grupy).

Cztery kwadranty reprezentują również wymiary rzeczywistości. Te wymiary są realnymi aspektami świata, obecnymi zawsze i wszędzie. Na przykład, każda jednostka (obejmuje to również zwierzęta) posiada jakiś rodzaj subiektywnych przeżyć, inaczej - swój świat wewnętrzny, jak również szereg obserwowalnych zachowań i czynników fizjologicznych, czyli - świat zewnętrzny. Ponadto, jednostki nigdy nie żyją pojedynczo; są członkami grup lub większych społeczności. Świat wewnętrzny zbiorowości znany jest na ogół jako intersubiektywna, kulturowa rzeczywistość, natomiast świat zewnętrzny stanowią systemy społeczne i środowiskowe, które charakteryzuje interobiektywna dynamika. Tym czterem wymiarom odpowiadają cztery zaimki: "ja", "my", "to", "te". Każdy zaimek reprezentuje jedną z domen w modelu kwadrantowym: "ja" - lewy górny (GL), "my" - lewy dolny (DL), "to" - prawy górny (GP), "te" prawy dolny (DP) - rys.1

Obydwa prawe kwadranty (GP i DP) cechuje obiektywny modus istnienia, ale gdy zestawimy je z pozostałymi dwoma kwadrantami, to możemy wszystkie cztery kwadranty potraktować, jako trzy sfery wartości: subiektywną (GL), intersubiektywną (DL) i obiektywną (GP i DP). Te trzy domeny rzeczywistości wyrażane są we wszystkich najważniejszych językach poprzez zaimki „Ja”, „My”, „To/Te” i nazywane są przez Wilbera - "Wielką Trójka". Można je również przedstawić jako dziedzinę estetyki, etyki i naukę, bądź jako świadomość, kulturę i naturę - rys.2

Rysunek 1. Cztery kwadranty.

Teoria Integralna zakłada, iż nie można zrozumieć żadnego z tych czterech obszarów rzeczywistości (kwadranty lub zamiennie Wielka Trójka) przez pryzmat któregokolwiek z pozostałych. Na przykład, badanie subiektywnej sfery psychologicznej jedynie poprzez pryzmat obiektywnego doświadczenia w istotny sposób zniekształca sens procesów psychologicznych. Odrębność i niezależność tych trzech sfer została dobrze rozpoznana w historii zachodniej myśli filozoficznej, począwszy od platońskiej Prawdy, Dobra i Piękna; poprzez słynną krytykę czystego rozumu, władzy sądzenia i praktycznego rozumu Immanuela Kanta; do kryteriów walidacji prawdy, prawdomówności i prawdziwości Jurgena Habermasa.

Wilber jest zawziętym przeciwnikiem redukowania którejkolwiek z tych sfer na rzecz innej. W szczególności przestrzega przed, jak to nazywa - "spłaszczaniem świata" tj. redukowaniem wnętrza do jego zewnętrznych odpowiedników (np. ignorowanie subiektywnych i intersubiektywnych doznań na rzecz ich obiektywnych aspektów). Jest to praktyka często spotykana w systemowych podejściach do świata naturalnego, które przedstawiają świadomość, jako układy sprężeń zwrotnych, i w rezultacie pozbywają się treści i odczuć doświadczanych przez pierwszą i drugą osobę.

Jednym z powodów, dla których Teoria Integralna jest tak odkrywcza i skuteczna jest to, że obejmuje więcej aspektów rzeczywistości, niż inne modele teoretyczne. W przeciwieństwie do teorii, które w sposób zamierzony lub nie, redukują znaczenie jednego kwadrantu na rzecz innego, Teoria Integralna uznaje każdy kwadrant jako równoprawny. W celu zilustrowania współwystępowania wszystkich kwadrantów podam prosty przykład – patrz rys. 1. Powiedzmy, że muszę kupić kwiaty do ogródka i w głowie pojawia się myśl "chcę iść do sklepu ogrodniczego". Podejście Integralne pokazuje, że ta myśl i działania jej towarzyszące (np. wizyta w sklepie ogrodniczym i kupno róż) ma, co najmniej cztery wymiary, i żadnego z nich nie można oddzielić, ponieważ pojawiają się jednocześnie, wzajemnie warunkują (tetra-mesh) i komunikują. Najpierw pojawia się myśl i to jak ją odczuwam (np. obliczanie czasu podróży, doświadczanie radości z kupowania, albo rozważanie sposobu zapłaty za zakupy).

Rysunek 2. Wielka Trójka.

Te doświadczenia są przekazywane przez struktury psychiczne i odczucia somatyczne w ramach kwadrantu (GL). W tym samym czasie pojawia się specyficzna kombinacja pracy neuronów, chemii mózgu i objawów fizjologicznych, które towarzyszą zamiarowi zakupu kwiatów, jak również pojawiają się zachowania (np. zakładanie płaszcza, wsiadanie do samochodu). Te zachowania, powiązane są z aktywnością mózgu i fizjologią organizmu, wyraża kwadrant (GP). Podobnie ma się sprawa ze sklepem ogrodniczym, którego produkty i ich ceny są uwarunkowane przez różne systemy: ekologiczne, ekonomiczne, polityczne czy społeczne. Te systemy, z kolei, są wzajemnie powiązane z globalnymi rynkami, krajowymi regulacjami prawnymi i innymi wielkimi strukturami w (DP) –  dolnym prawym kwadrancie.

Istnieje również kontekst kulturowy, który decyduje, czy kojarzę sklep ogrodniczy z marketem na świeżym powietrzu, wielkim centrum handlowym, czy może ze straganem ulicznym, jak również określa różnorodność znaczeń i specyficznych, obyczajowych relacji, które pojawiają się między ludźmi robiącymi zakupy. Naturalnie, aspekty kulturowe powiązane są również ze światopoglądami uczestników życia społecznego – wyraża to kwadrant (DL) – lewy dolny. Żeby w pełni zrozumieć i ocenić pojawienie się myśli "jadę do sklepu ogrodniczego", nie wystarcza wyjaśnienie jedynie poprzez pojęcia z zakresu psychologii (GL), lub neurobiologii i psychologii (GP), lub problematyki społeczno-ekonomicznej (DP), lub problematyki kulturowej (DL). Dla pełnego oglądu niezbędne jest uwzględnienie wszystkich wymiarów i ich odpowiednich poziomów złożoności. Dlaczego postępujemy w ten sposób? Otóż, jeśli spróbujemy podsumować tę prostą sytuację życiową wykluczając jedną lub więcej perspektyw, utracimy zasadniczy walor integralnej całości, i szansa na jej pełne zrozumienie będzie zagrożona. Dlatego też osoby stosujące podejście integralne jako metodę poznawczą, zazwyczaj w pierwszej kolejności korzystają z kwadrantów, aby z wielu różnych perspektyw zbadać jakąś sytuację lub wybrane zagadnienie.

Kwadranty i kwadrywia

Jak już wspomnieliśmy, istnieją, co najmniej dwa sposoby rozumienia i wykorzystania modelu kwadrantowego: kwadranty jako wymiary, bądź kwadranty jako perspektywy. Sposób pierwszy - podejście kwadrantowe opisuje sytuację, w której jednostka (podmiot poznający) znajduje się w środku kwadrantów - rys. 3. Strzałki wskazują kierunek od jednostki do różnych wymiarów rzeczywistości, które może doświadczać we własnej uzmysłowionej świadomości (embodied awarness). Mając dostęp do różnych aspektów własnej świadomości lub formalnych metod odnoszących się do ich poszczególnych przejawów, jednostka może doświadczyć tych wielu wymiarów rzeczywistości w sposób bezpośredni i poznawczo uprawniony.

Rysunek 3. Cztery kwadranty z perspektywy jednostki.

Krótko mówiąc, mamy bezpośredni dostęp do empirycznych, behawioralnych, kulturowych i społecznych aspektów rzeczywistości, ponieważ są one realnymi wymiarami naszego własnego istnienia. Dzięki tej wiedzy można zobaczyć więcej, doznawać intensywniej, a tym samym bardziej skutecznie współpracować ze światem. Im więcej "kanałów" jednostka otworzy, tym więcej informacji otrzyma na temat tego, co się dzieje wokół. I tym bardziej będzie mogła więcej odczuwać i bardziej świadome działać w każdej sytuacji.

Zwróć uwagę na to, jak w tym momencie funkcjonujesz w trzech głównych wymiarach Wielkiej Trójki: pierwsza osoba (np. obserwowanie własnych myśli podczas czytania tego tekstu); druga osoba (np. rozumienie moich słów i interpretowanie tego, co próbuję przekazać); trzecia osoba (świadomość światła, dźwięków, temperatury powietrza podczas lektury). Czy widzisz, że zawsze doświadczasz świata poprzez wszystkie cztery kwadranty - tu i teraz? Wydaje się to oczywiste.

Innym sposobem przedstawienia modelu kwadrantowego są kwadrywia. Kwadrywia reprezentują cztery drogi postrzegania (w liczbie pojedynczej - kwadrywium). W tym ujęciu różne perspektywy powiązane z każdym kwadrantem odnoszą się do wybranego fragmentu rzeczywistości, będącego w centrum naszej uwagi - jak to widać na rysunku poniżej - rys.4. Powiedzmy, że setki ryb umiera w jeziorze. Śmierć ryb to przedmiot badania i analizy przy pomocy informacji dostarczonej przez poszczególne kwadranty. Strzałki skierowane ku środkowi ilustracji symbolizują metodologie zastosowane przez ekspertów (powiązanych z poszczególnymi kwadrantami) do badania umierających ryb.

W podejściu integralnym będzie to oznaczać badanie emocji, tożsamości i przekonań jednostek, które żyją wokół jeziora poprzez psychologiczne i empiryczne metody (GL); analizę twardych danych, chemicznych i biologicznych czynników wpływających na umieranie ryb (GP); analizę filozoficznych, etycznych i religijnych poglądów społeczności wokół jeziora za pomocą badań kulturowych i światopoglądowych (DL); oraz analizę czynników środowiskowych: politycznych, edukacyjnych, prawnych i ekonomicznych tej sytuacji przez pryzmat systemów ekologicznych i społecznych (DP) - rys.4.

Podsumowując, kwadranty reprezentują cztery nieredukowalne wymiary istnienia, które posiada każda jednostka, a kwadrywia odnoszą się do czterech podstawowych perspektyw poznawczych, za pomocą których, możemy ujmować dowolne zjawisko. W każdym przypadku, cztery kwadranty i cztery kwadrywia powstają jednocześnie - dosłownie "rodzą się razem" i wzajemnie warunkują (tetra-mesh). Albo jeszcze prościej: razem istnieją, są nierozerwalne, zawsze i wszędzie.

Zrozumienie wzajemnego przenikania wymiarów i perspektyw jest bardzo płodne poznawczo, ponieważ odzwierciedla złożoność rzeczywistości i pozwala odnieść się do konkretnych problemów w kompetentny i dopracowany sposób. Kwadranty reprezentują wrodzone sposoby doświadczania rzeczywistości w każdym momencie, a kwadrywia reprezentują najbardziej powszechne metody poznawania rzeczywistości, gdy chcemy ją zrozumieć.

 

Rysunek 4. Jezioro - cztery kwadrywia.

Wszystkie poziomy: głębia i złożoność

W każdym kwadrancie znajdują się poziomy rozwoju. We wnętrzu, czyli w kwadrantach po lewej stronie (GL i DL) znajdują się poziomy głębi, a w aspekcie zewnętrznym, czyli w kwadrantach po prawej stronie (GP i DP) znajdują się poziomy złożoności. Poziomy w każdym kwadrancie można najlepiej zrozumieć jako fale, wyrażające dynamiczną naturę rzeczywistości i formy, w jakich różne aspekty rzeczywistości pojawiają się w określonych warunkach. Co więcej, poziomy każdego kwadrantu są skorelowane z poziomami w innych kwadrantach.

Na przykład, zorientowany na cel członek zarządu (GL) z wysokim ciśnieniem krwi (GP) prawdopodobnie znajdzie się w naukowo-racjonalnej kulturze lub subkulturze (DL), która zazwyczaj istnieje w korporacjach (DP). Akurat w tym przykładzie, wszystkie aspekty sytuacji są na tym samym poziomie złożoności i głębi w stosownych dla siebie kwadrantach. Wzajemne powiązania dobrze widać na rys. 5, gdzie poziomom złożoności (DP-5 i GP-5) odpowiadają poziomy głębi (GL-5 i DL-5). Włączanie do refleksji poziomów jest istotne, ponieważ pozwala docenić i lepiej radzić sobie z wymiarami rzeczywistości właściwymi dla danego kwadrantu. Każdy kwadrant służy jako mapa dla odmiennych obszarów rzeczywistości. Poziomy w każdym kwadrancie wyznaczają topograficzne kontury „terenu”, który obejmuje. Pozwala to na identyfikację unikalnych cech danego krajobrazu, co sprawia, że w trakcie naszej podróży możemy w pełni cieszyć się niezwykłymi widokami pojawiającymi się po drodze.

Poziomy lub fale w każdym kwadrancie układają się w holarchie; są to swoiste hierarchie, w których każdy kolejny poziom przekracza granice poprzedniego, ale zawiera jego istotne aspekty. Dlatego każda fala jest kontynuacją fali z przeszłości, ale dodaje nowy poziom organizacji i nowe potencjały. W efekcie każdy poziom złożoności lub głębi jest jednocześnie częścią większej struktury i całością samą w sobie.

W sferze subiektywnej odczucia są przekraczane i zawarte w impulsach, które z kolei są przekraczane i zawarte w emocjach, te z kolei są przekraczane i zawarte w symbolach, które wreszcie są przekraczane i zawarte w koncepcjach.

Rysunek 5. Niektóre poziomy w czterech kwadrantach.[8]

Podobnie w sferze intersubiektywnej (DL) zasada „zawierania i przekraczania” wyraża się w różnych formach refleksji; poczynając od archaicznych przeświadczeń, poprzez magiczne przesądy, mityczne opowieści, aż do racjonalnych poglądów i integralnego rozumienia. W sferze obiektywnej (GP) zasada ta przejawia się w strukturze organizacji materii: od atomów do molekuł, komórek, tkanek i organów. A w sferze interobiektywnej (DP) w relacjach między galaktykami i planetami, ekosystemami, systemami rodzinnymi i siedliskami.

Rys. 5 pokazuje jak zasada „włączania i przekraczania” przejawia się w poszczególnych kwadrantach.[9] Bez względu na to, gdzie badacze różnych dyscyplin ustanawiają granice pomiędzy poziomami, ogólny wzorzec ewolucji (rozwoju) można zaobserwować w każdym kwadrancie: rosnąca głębia towarzyszy większej złożoności.

Rozwój w każdym z kwadrantów przedstawia się zazwyczaj przy pomocy diagonalnych strzałek przecinających każdy kwadrant (jak na rys.5). Teoria Integralna posługuje się ogólnym pojęciem wysokości (altitude) przez co rozumie neutralny sposób porównywania rozwoju w różnych domenach (w tym samym, albo w różnych kwadrantach). Przypomina to korzystanie z termometru w celu zmierzenia temperatury w różnych punktach globu - termometr działa zarówno na równiku jak i w Arktyce, co pozwala porównać pogodę w tych odległych miejscach w wiarygodny sposób. Teoria Integralna wykorzystuje kolory tęczy do reprezentowania każdego odrębnego poziomu (przykładowo: czerwony, bursztynowy, pomarańczowy, zielony, morski, turkusowy).

To spektrum kolorów przedstawia również kierunek ruchu rozszerzającej się tożsamości: od "ja" (poziom egocentryczny) do "moje plemię" (poziom etnocentryczny); do "mój kraj" (poziom socjocentryczne); do "my wszyscy ludzie" (poziom światocentryczny); do "wszystkie istoty czujące" (poziom planetocentryczny); a w końcu do "cała rzeczywistość” (poziom kosmocentryczny) – rys.6. Ta ogólna trajektoria rozszerzania się świadomości ma korelacje w każdym kwadrancie. Teoria Integralna posługuje się także koncentrycznymi kołami (zazwyczaj nakładanymi na każdy kwadrant), aby zilustrować i podkreślić „gniazdową”, jakość przenikających się poziomów wg. zasady „zawierać i przekraczać” - rys.6

Łączenie poziomów w podejściu integralnym pozwala na dostrzeżenie wielu potencjałów rozwojowych w każdej domenie rzeczywistości. Umożliwia to praktykom lepszą orientację; kalibruje ich wysiłki w odpowiedniej skali, aby uzyskać efekt dźwigni - tak jak specjalista od akupunktury nakłuwa odpowiednie miejsce, dla najlepszego efektu zdrowotnego. Dzięki temu zachowuje się energię i zasoby do optymalnego wysiłku.

Jako przykład wyobraźmy sobie grupę nauczycieli zajmujących się tworzeniem nowego programu nauczania.

Rysunek 6. Rozwój tożsamości (po lewej) oraz wzajemne przenikanie poziomów (po prawej).

Rzecz jasna dominująca tu będzie praca z aspektami rzeczywistości kwadrantu kulturowego – (DL). Z toku dyskusji i wzajemnego dialogu wyłonią się treści wyrażające wspólna wizje i intencje, które zostaną zawarte w końcowym dokumencie.  Ale można osiągnąć większą efektywność tego procesu, jeśli wiemy, do jakich wartości odwołują się członkowie tej grupy. Czy działają głownie w oparciu o nowoczesne, czy być może po-nowoczesne wartości, czy może jedne i drugie? Odpowiedź na to pytanie w znacznej mierze zwiększy nasz wpływ na moderowanie komunikacji w grupie. Dlatego zazwyczaj nie wystarczy sama świadomość istnienia kwadrantów, musimy także brać pod uwagę głębię i złożoność w każdej z tych domen.

Tak, jak potrafimy wyodrębnić każdy kwadrant w naszej świadomości poprzez wykorzystanie perspektywy pierwszej, drugiej i trzeciej osoby, tak samo możemy rozróżnić poziomy głębi i złożoności w naszym bezpośrednim doświadczaniu. Żeby to zobrazować, wystarczy, że uświadomisz sobie jak mija ci powszedni dzień z punktu widzenia tych dwu parametrów. Przykładowo, jak masz dobry dzień odczuwasz głębiej i radzisz sobie z bardziej złożonymi sprawami, ale zdarzają się dni, kiedy potykasz się o wszystko (ograniczona zdolność do radzenia sobie ze złożonością) i irytują cię drobiazgi (ograniczona zdolność do odczuwania głębi). Zwykle dzień mija z przewagą jednego lub drugiego parametru. Zdarza się, że dobrze wiesz (felt sense), jak „sprawy powinny być załatwiane” na właściwym poziomie, jednak raz po raz „strzelasz jak kulą w płot” i trafiasz poniżej swoich możliwości.

Wszystkie linie: Wielorakie Potencjały Rozwojowe

Linie rozwoju stanowią kolejny sposób opisu odrębnych potencjałów, które rozwijają się poprzez zróżnicowane poziomy w każdym z kwadrantów.  Jeśli przyjmiemy, na zasadzie porównania, że poziomom rozwoju odpowiadają kontury na mapie trekkingowej, to liniom rozwoju odpowiadają różne szlaki, którymi możesz iść poprzez nieograniczone krainy ludzkich możliwości. Na przykład, w kwadrancie reprezentującym wnętrze jednostki (GL), linie rozwojowe zawierają min. zdolności poznawcze, emocjonalne, interpersonalne i moralne. Często te linie opisuje się jako wielorakie inteligencje[10], które składają się na specyficzny potencjał jednostki. Każdy z nas, w jakiejś dziedzinie, jest bardziej lub mniej rozwinięty od innych ludzi. Teoria Integralna stworzyła psychograf, żeby zobrazować unikalny sposób rozwoju potencjału ludzkiego poprzez pryzmat różnych linii rozwojowych - rys.7.

Analogicznie, socjograf jest wykorzystywany w celu przedstawienia linii rozwojowych występujących w społecznościach ludzkich: rodzinie, określonej grupie czy środowisku. Linie typowe dla społecznego rozwoju obejmują takie zjawiska jak zdolności kinestetyczne, dojrzałość relacji międzyludzkich (np. niewystępowanie niewolnictwa), prawa kobiet, swobody obywatelskie. Inny przykład to ekspresja artystyczna (różne rodzaje muzyki, rządowe subwencje dla artystów); albo rozwój kompetencji poznawczych i technologii. Do tej grupy linii rozwojowych można również zaliczyć długość życia, która zależy od systemu opieki zdrowotnej i diety oraz wielofazowość (polyphasic). Wielofazowość odnosi się do ogólnego dostępu danej kultury do różnych stanów świadomości. Na przykład, wiele rdzennych kultur kultywuje tzw. „odmienne” stany świadomości, podczas, gdy społeczeństwa Zachodu dążą do wyróżniania racjonalnej zasady myślenia i poznania kosztem wykluczenia innych sposobów doświadczania rzeczywistości. Praktyk metody integralnej wykorzystuje linie rozwojowe jako narzędzie diagnostyczne, dzięki któremu różne subtelne zjawiska z „wnętrza” jednostek lub grup są rozpoznawane i odpowiednio adresowane. Poniżej przedstawiamy przegląd linii rozwojowych, które mogą być wykorzystane do tworzenia integralnego socjografu.

Rysunek 7. Psychograf.

Rysunek 8. Socjograf.


Rysunek 9. Niektóre linie w czterech kwadrantach.

Każda linia w danym kwadrancie ma korelacje z innymi kwadrantami. Na przykład, jeśli linia poznawcza rozwija się w subiektywnym/indywidualnym kwadrancie (GL) odpowiednio towarzyszy jej rozwój linii behawioralnych i neuropsychologicznch w kwadrancie obiektywnym/indywidualnym (GP). Korespondują z nimi intersubiektywne zdolności w kwadrancie kulturowym (DL) oraz struktury gramatyczne w kwadrancie systemowym (DP). W rzeczywistości w każdym kwadrancie jest wiele różnych linii rozwojowych. Powyżej, na rysunku 9, wymieniliśmy linie powiązane z kwadrantem (GL). Linie powiązane z kwadrantem (GP) zawierają takie ścieżki rozwoju, jak wzrost tkanki mięśniowo-kostnej, fale mózgowe, system neuronowy i inne organiczne struktury ciała. W kwadrancie (DL) występują linie określające światopogląd, wartości kulturowe, kwestie religijne, filozoficzne i zasady komunikacji. Natomiast w kwadrancie (DP) linie rozwojowe obejmują ewolucyjne ścieżki adaptacji, struktury geopolityczne, czy siły wytwórcze.

W odróżnieniu od stanów i typów linie rozwojowe reprezentują sekwencje rosnących poziomów złożoności bądź głębi, które przekraczają i zawierają poprzednie poziomy. Innymi słowy, aby mówić o liniach, musi wystąpić identyfikowalna seria poziomów, które pojawiają się w uporządkowanej kolejności i żaden nie może być pominięty. Na przykład, w linii środków produkcji żywności (kwadrant systemowy DP) ścieżka rozwoju, rozpoczyna się od łowiectwa i zbieractwa, dalej ustępuje miejsca ręcznej uprawie (posługiwanie się motyką), by następnie zostać zastąpioną przez zorganizowane uprawy (korzystanie z pługa) i tak dalej, aż do poziomu nowoczesnego rolnictwa. Każdy etap rozwoju zależy od tego, co było przedtem i w pewnej mierze jest reakcją na wyczerpanie możliwości poprzedniego poziomu.

Linie rozwojowe bardzo dobrze obrazują jak Teoria Integralna łączy wpływy wielu istniejących obszarów wiedzy i organizuje je w przejrzystą mapę. Ponadto, linie są ważne dla stosujących podejście integralne w praktyce, ponieważ od razu kierują uwagę na ewolucyjne procesy, zachodzące w poszczególnych kwadrantach. Mając świadomość specyficznej dynamiki rozwoju i typowych trajektorii transformacyjnych w liniach, praktyk integralny może pełniej wykorzystać ich ewolucyjny potencjał. W efekcie integralna analiza pozwala zidentyfikować linie, które są dobrze rozwinięte i te, które wymagają większej uwagi i pracy nad przekraczaniem ich zauważonych ograniczeń, dzięki wykorzystaniu już rozpoznanych zasobów. Znajomość poziomu rozwoju poszczególnych linii dostarcza cennych informacji o realiach danej sytuacji i wiedzy jak je optymalnie wykorzystać.

Podobnie jak w przypadku innych elementów modelu AQAL nie potrzeba wiele wysiłku, żeby odkryć istnienie linii rozwojowych w naszej świadomości. Przypomnij sobie, kiedy ostatnio coś sprawiało ci trudność, np. dostarczenie koledze nieprzyjemnej informacji zwrotnej lub uczenie się nowej umiejętności, wymagającej wysokiej koordynacji zmysłowo-ruchowej. A teraz uświadom sobie sferę, w której potrafisz znacznie więcej niż koledzy; na przykład dostrzeganie wielu perspektyw w złożonej sytuacji lub umiejętność nawiązania emocjonalnego kontaktu i rozpoznania - lepiej niż oni sami - co czują w danej chwili. Kompetencje, w których jesteśmy bardziej lub mniej rozwinięci, niż inni ludzie, pokazuje, że wszyscy składamy się z unikalnych kombinacji linii na różnych poziomach rozwoju. Rzadko kiedy przeżywamy dzień nie uświadamiając sobie tej prawdy w odniesieniu o nas samych i podczas interakcji z innymi ludźmi. No i życie byłoby znacznie mniej interesujące, gdyby wszyscy mieliby taką samą złożoność i głębię.

Wszystkie stany: Ulotne doznania

Oprócz poziomów i linii z każdym kwadrantem powiązane są różne rodzaje stanów. Stany są tymczasowymi przejawami niezliczonych aspektów rzeczywistości (trwającymi od kilku sekund do kilku dni, a w niektórych przypadkach nawet miesięcy lub lat). Ponadto stany wykazują brak zgodności ze sobą. Na przykład, nie możesz być trzeźwy i pijany w tej samej chwili, a w mieście nie może być śnieżycy i upału jednocześnie. Kontynuując naszą metaforę pieszej wędrówki, stany można porównać do przelotnych wrażeń, kiedy nagle widzisz zapierający dech w piersiach widok, prześwitujący między drzewami lub słyszysz piękny szczebiot ptaków. Za chwilę znikają, zanim je sobie w pełni uświadomisz, odchodzą w przeszłość, a ty wracasz na ścieżkę i znowu czujesz ciężar swoich trekkingowych butów. Poniżej kilka przykładów stanów powiązanych z każdym kwadrantem - rys.10.

W kwadrancie (GL) przejawiają się stany mentalne takie jak podwyższone lub obniżone stany emocjonalne, intuicje, wglądy i chwilowe odczucia. Znajdują się tu również stany naturalne: czuwanie, sen, głęboki sen oraz „stan świadka” (czysta, obserwująca świadomość wszystkich pozostałych stanów).[11] Mogą się także pojawić się stany niedualne, kiedy to „świadek” wnika we wszystko, co obserwuje, staje się czystą obecnością. Różne tradycje religijne dostarczają bogatych i wyrafinowanych opisów tych stanów. Ponadto istnieją odmienne stany świadomości wywoływane przez czynniki zewnętrzne (np. używanie narkotyków, wskutek traumy czy doświadczeń na granicy życia i śmierci) oraz stany wywołane przez czynniki wewnętrznie (np. techniki medytacyjne, oddychanie holotropowe, flow, śnienie na jawie, doświadczenia szczytowe).

Rysunek 10. Niektóre stany w czterech kwadrantach.

Trenowanie wybranych stanów prowadzi to ich rozwoju, a nawet stabilizacji, co przybiera formy powtarzalnych sekwencji, poczynając od doświadczeń z poziomu fizjologicznego, poprzez poziomy subtelne, aż do bardzo subtelnych. Dlatego nazywamy je stanami-etapami (state-stages). Stanowi to kontrast wobec struktur-etapów (structure-stages) rozwoju psychologicznego, o czym była mowa powyżej w części dotyczącej poziomów i linii rozwojowych. Zarówno stany i struktury świadomości mogą pojawiać się etapami. Etapy rozwoju struktur (structure-stages) przedstawiamy na wykresie w pionie (rozwój wertykalny), a etapy stanów (state-stages) w poziomie (rozwój horyzontalny).

W kwadrancie (GP) mamy fale mózgowe (alfa, beta, theta i delta) i stany hormonalne związane z cyklami estrogenu, progesteronu, i testosteronu. Tutaj również występują stany behawioralne takie jak płacz czy śmiech. Zmiana stanu dobrze opisuje, w jaki sposób zjawiska naturalne przekształcają się z jednego w drugie (np. przekształcanie H2O z lodu w wodę i w parę wodną).

W kwadrancie (DL) występują stany społeczne takie jak: mentalność danej zbiorowości, masowa histeria, entuzjazm tłumu czy konformizm grupy. Są tu również stany intersubiektywne, np. stany somatyczne pojawiające się między dzieckiem i matką, albo wzajemny rezonans między dwojgiem ludzi zaangażowanych w rozmowę. Podobnym zjawiskiem do odmiennych stanów świadomości jednostek są doznawane w grupach stany uniesienia religijnego takie jak: ekstaza i błogość, czy też wspólnotowe przeżywanie świętości.

W kwadrancie (DP) znajdują się stany pogody (fale upałów, śnieżyce, ulewne deszcze), czy zmiany temperatury otoczenia. Rynki finansowe przechodzą przez szereg stanów ekonomicznych, takich jak rynek niedźwiedzia bądź byka, bańki spekulacyjne, recesje, etc. W kwadrancie (DP) mieszczą się również stany ekologiczne np. ugruntowana równowaga starego drzewostanu. [12]To właśnie pojęcie równowagi określa ekologiczny sens entropii (miara nieuporządkowania układu) i eutrofii (proces prawidłowego odżywienia).

Nasze rzeczywistości wewnętrzne i zewnętrzne są w ciągłej zmianie – można powiedzieć, że cała rzeczywistość to przenikające się stany, dlatego uważne obserwowanie stanów jest tak istotne dla integralnych praktyków. Włączanie stanów do refleksji pozwala zrozumieć jak i dlaczego zmiany zachodzą. Dzięki temu możemy je kontrolować i wykorzystywać do naszych działań zamiast być przez nie zaskakiwani. Weźmy przykładowo organizację warsztatu edukacyjnego. Jeśli wiemy, jak przebiegają procesy grupowe, jakich stanów doświadczą zwykle uczestnicy tego rodzaju imprez, możemy tak ułożyć program, aby uwzględniał zmieniające się "nastroje”, a nawet sprawić by wspomagały naukę.  Gdy zaczniemy dokładniej przyglądać się stanom nie możemy nie zauważyć jak wielu różnych emocji doświadczamy w krótkim czasie. Większość z nas wie, jak szybko możemy przejść z poczucia "jestem w siódmym niebie", wywołanym dobrymi wiadomościami, do frustracji z powodu agresywnego kierowcy, który zajechał nam drogę na autostradzie. A już za moment niepokój przed publicznym wystąpieniem w pracy, ustępuje poczuciu głodu i dylematom, co zjeść na obiad... I pomyśleć, że wszystkie te stany mogą pojawić się zaledwie w ciągu paru krótkich chwil.

Typy i ich liczne odmiany

Typy najlepiej da się przedstawić jako zbiór swoistych cech, składających się na stabilny wzór zachowań; typy powstają w różnych domenach i pojawiają się bez względu na poziom rozwoju. Typy mogą być do siebie podobne lub nie mieć ze sobą nic wspólnego. Ponownie odwołując się do metafory pieszej wędrówki, możemy porównać typy do różnego rodzaju wędrowców; takich, którzy lubią iść szybko i takich, którzy człapią noga za nogą, robią zdjęcia, śpiewają itd. Ci tak odmienni wędrowcy zachowują się w charakterystyczny dla siebie sposób bez względu na szlak, którym wędrują, krainę geograficzną i cel podróży. Podobnie jak inne elementy AQAL, typy znajdują się we wszystkich czterech kwadrantach - rys.11.

W kwadrancie (LG) znajdują się typy osobowości. Istnieją liczne systemy klasyfikujące typy osobowości min. Keirsey (4 typy), Enneagram (9 typów), Myers-Briggs (16 typów). W tym kwadrancie znajdują się również typy genderowe męskie i żeńskie. Zasadniczo, jednostki mają dostęp zarówno do cech żeńskich jak i męskich; tworzą one unikalne kombinacje przymiotów powiązanych z każdym typem.

W kwadrancie (GP) umieścimy np. grupy krwi (A, B, AB, 0) i powszechnie znane typy fizyczne Williama Sheldona (ektomorficzny, endomorficzny, mezomorficzny). Natomiast w kwadrancie (DP) znajdą się ekologiczne typy biomów (np. step, tundra, wyspy) i typy władzy państwowej (np. komunizm, demokracja, dyktatura, monarchia, republika). W kwadrancie (DL) mieszczą się systemy religijne (np. monoteizm, politeizm, panteizm) i różne grupy etniczne (np. Eskimosi, Hawajczycy, Irokezi, Indianie Omaha, Sudańczycy).

Rysunek 11. Niektóre typy w czterech kwadrantach.

Korzyści z rozróżniania typów zostały potwierdzone w wielu dziedzinach, choćby takich jak opracowanie diety czy budowa efektywnych zespołów roboczych. Świadomość typów pozwala praktykom integralnym dostosować narzędzia do różnych stylów i charakterystycznych dla nich kontekstów. Typy są bardzo stabilnymi i trwałymi formami, w końcu stanowią poziome (horyzontalne) struktury lub typy struktur, w przeciwieństwie do wertykalnych struktur-etapów, które ewoluują. Ergo, stając się bardziej świadomymi istnienia różnych typów i ich znaczenia we wszystkim, co robimy, możemy planować działania, myśląc przez pryzmat trwałych wzorców rzeczywistości.

W naszej własnej świadomości typy przejawiają się najwyraźniej, kiedy rozpatrujemy męskie i kobiece sposoby ekspresji. Każdy ma dostęp do tych obydwu rodzajów i dobrze wie, co to znaczy mieć władzę i poczucie sprawczości - na przykład dążąc do celu (jeden z aspektów męskich), czy cieszyć się grą dla samej przyjemności gry (jeden z aspektów kobiecych). Naturalnie możemy nawigować między tymi stylami, jednak większość z nas bardziej identyfikuje się tylko z jedną stroną tego spektrum.

Gdy jesteś w towarzystwie mężczyzn, których uważasz za bardziej męskich bądź kobietach, które uważasz za bardziej kobiece od siebie, jak się z tym czujesz? Czy uważasz siebie za bardziej męskiego/kobiecą, ponieważ odnajdujesz w nich swoje własne cechy czy dlatego, że stanowisz kontrast dla ich typu? Kolejnym obszarem, gdzie bezpośrednio mamy do czynienia z typami, są typy osobowości takie jak np. introwertycy i ekstrawertycy. Zazwyczaj jesteśmy świadomi ich odmiennej charakterystyki i dynamiki działania w codziennym życiu.

Wszystkie Strefy: Różne Sposoby Poznania

Uzupełnieniem pięciu elementów Teorii Integralnej, które tworzą podstawy modelu AQAL, jest inny, zaawansowany moduł teoretyczny związany z kwadrantami i perspektywami poznawczymi. Każda perspektywa, charakterystyczna dla danego kwadrantu, może być badana przy wykorzystaniu dwóch głównych rodzin metodologicznych; wewnętrznej (tj. z perspektywy pierwszej osoby) i zewnętrznej (tj. z perspektywy trzeciej osoby).

Po zsumowaniu pojawia się osiem odrębnych stref ludzkiego poznania. Te osiem stref Teoria Integralna nazywa Integralnym Pluralizmem Metodologicznym (IPM)[13]; obejmuje on takie metody badawcze jak: fenomenologia (subiektywne badanie rzeczywistości w pierwszej osobie), etnometodologia (intersubiektywne badanie rzeczywistości w drugiej osobie)[14],  empiryzm (obiektywne badanie rzeczywistości w trzeciej osobie). Rysunek 12 przedstawia wszystkie osiem stref z odpowiednimi oznaczeniami. IPM stanowi

jedno z najbardziej pragmatycznych i kompletnych sformułowań problematyki integralnej i metateorii, a co ważniejsze daje pewność, że wybrany problem będzie badamy właściwymi metodami, sprawdzonymi przez najwybitniejszych myślicieli w ciągu ostatnich dwu tysięcy lat.

Rysunek 12. Osiem stref metodologicznych.

Integralny Pluralizm Metodologiczny działa według trzech zasad: inkluzji [15] (polega ona na włączaniu wielu perspektyw poznawczych); zasady odsłaniania (unfoldment), polegającej na wyborze najbardziej płodnych poznawczo metodologii w danej dziedzinie, i zasady ustanawiania (enactment), stwierdzającej, że kształt każdego badanego zjawiska bezpośrednio zależy od przyjętych metod badawczych.  Stosowanie tych trzech zasad na gruncie Teorii Integralnej prowadzi do wniosku, że pełne bogactwo rzeczywistości osłania się dopiero w trakcie procesu poznawczego, dzięki wyborowi właściwej metody badawczej dla danego przedmiotu. Ten przedmiot może być badany z perspektywy pierwszej, drugiej lub trzeciej osoby. Możemy, na przykład, badać psychologiczne aspekty rzeczywistości z perspektywy pierwszej osoby z taką samą łatwością z jaką badamy biologiczne aspekty rzeczywistości z perspektywy trzeciej osoby.

Teoria Integralna wykorzystuje prawomocne wyniki uznanych metod badawczych w danych dziedzinach i podkreśla, że bez włączenia wszystkich 8 stref nie ma pełnego poznania. IPM jest meta-metodą, porządkującą, koordynującą i oceniającą trafność perspektyw i wynikających z nich ustaleń. Wracając do metafory naszego integralnego wędrowca, IPM daje mu wiele różnych możliwości interakcji i poznawania terenów, po których wędruje. Jego kompas, lornetka, atlas jadalnych roślin, poranne medytacje, oraz poprzednie doświadczenia; wszystko to składa się na wiele sposobów badania dzikiej przyrody w bardziej zróżnicowany sposób, a o to przecież chodzi prawdziwym miłośnikom natury.

Każda szkoła myślenia, przypisana danej strefie, posługuje się specjalistycznymi metodami, praktykami i sobie znanymi technikami. Dlatego podejście integralne, oprócz pięciu elementów zaprezentowanych powyżej w modelu AQAL, musi obejmować wszystkie osiem stref metodologicznych, w przeciwnym razie istnieje ryzyko pominięcia ważnych aspektów rzeczywistości, których poznanie ma wpływ na skuteczne rozwiązania problemów, przed którymi stoją nasze społeczności i nasza planeta.

Innymi słowy, im więcej aspektów rzeczywistości rozpoznamy i włączymy do analizy, tym bardziej zrównoważone (sustainable) będą nasze rozwiązania, przede wszystkim dlatego, że powzięte plany działania będą bardziej adekwatnie odpowiadały całej złożoności badanych problemów. Nie możemy wykluczyć żadnych ważnych wymiarów rzeczywistości i oczekiwać kompleksowych, zbalansowanych rozwiązań. Pominięte, będą domagać się uznania i włączenia do całości – to jest prawdziwy powód, dla którego projekty, w których nie uwzględniono wszystkich niuansów, załamują się i upadają. To dlatego potrzebujemy podejścia integrującego.

Integralny praktyk, chcąc odsłonić istotne aspekty danej sytuacji, nieustannie łączy metody, praktyki i techniki z poziomu pierwszej, drugiej i trzeciej osoby, bez względu na to czy posługuje się formalnymi czy mniej formalnymi metodami. Pluralizmu metodologiczny jako zasada badawcza, pozwala odkrywać ukryte związki pomiędzy tymi trzema wymiarami rzeczywistości i składać je w złożone funkcjonalne połączenia.

Wyposażony w osiem głównych sposobów pozyskiwania wiedzy, wypracowanych przez naukę, integralny praktyk jest odpowiednio przygotowany, aby zmierzyć się ze złożonością i głębią rzeczywistości. Może to dziwić na pierwszy rzut oka, ale te wszystkie zaawansowane formalnie metody poznania są dostępne na poziomie przedrefleksyjnym w naszej ucieleśnionej świadomości tu i teraz.

Każda główna rodzina metodologiczna (np. empiryzm czy hermeneutyka) jest po prostu sformalizowaną wersją tego, co w sposób naturalny robimy cały czas. Nasza umiejętność postrzegania świata z perspektywy trzeciej osoby (np. banalne oglądanie kwiatów rosnących wzdłuż chodnika) jest podstawą empiryzmu. A nasza umiejętność spojrzenia z perspektywy drugiej osoby w relacjach z przyjaciółmi (np. rozmowa o tym, dlaczego chcą zrezygnować z pracy) jest podstawą hermeneutyki. Osiem stref IPM stanowi przypomnienie jak wiele istnieje sposobów, dzięki którym poznajemy siebie samych, innych ludzi i świat wokół nas. Podejście integralne pozwala na skoordynowanie i wykorzystanie tych wielorakich metod poznawczych do planowania twórczych działań w świecie.

Teorii Integralna w działaniu

Bez fałszywej skromności możemy powiedzieć, że podejście obejmujące wszystkie kwadranty, poziomy, linie, stany, typy i strefy jest metodą uniwersalną. Oczywiście nie musisz zawsze i wszędzie korzystać z tych wszystkich kategorii. Wystarczy, że skupisz się na wybranych dwu elementach, a twoje podejście do analizowania i poszukiwania rozwiązań będzie bardziej płodne niż wiele innych metod badawczych. Natomiast, jeśli masz „komplet” pięciu elementów, w swojej "skrzynce z narzędziami", dysponujesz większymi możliwościami reagowania na złożoność świata i jesteś w stanie uwzględniać wszystkie istotne aspekty każdej sytuacji. Ponadto widzisz relacje pomiędzy różnymi sferami rzeczywistości.

Właśnie to odróżnia Teorię Integralną od innych metod, mających ambicje dostarczania kompleksowych rozwiązań teoretycznych i wcielania ich w życie. Obecnie nie istnieje żadna meta-teoria równie całościowa i równie dobrze teoretycznie ugruntowana jak Teoria Integralna. Model AQAL jest dynamiczną ramą poznawczo-koncepcyjną (framework)[16], która nie tylko obejmuje podstawowe elementy rzeczywistości, ale zestawia je ze sobą w taki sposób, by umożliwić, funkcjonalne, estetyczne i etycznie akceptowalne rozwiązania. Innymi słowy TI dostarcza rozwiązań, które obejmują trzy sfery wartości: piękna, dobra i prawdy – bez zintegrowania tych trzech domen w praktyce nie poradzimy sobie z najważniejszymi wyzwaniami, przed jakimi stajemy w XXI w.

Model AQAL jest wielowariantowy i dlatego może być wykorzystywany na wiele sposobów. AQAL jest mapą, ponieważ dostarcza symboli i terminów, które pozwalają opisać rzeczywistość w języku trzeciej osoby. Umożliwia to jednostce nawigację poprzez „kontury” własnej świadomości i rozumienie jej związków z „terenem”. Jest strukturą (framework), ponieważ kreuje mentalną przestrzeń, w której można sporządzić listę swoich i cudzych aktywności w zorganizowany i logicznie spójny sposób. Jest teorią, ponieważ wyjaśnia, jak najważniejsze metodologie i generowane przez nie dane pasują do siebie i ze sobą współdziałają. W tym sensie AQAL jest meta-paradygmatem. Wreszcie AQAL jest praktyką, a raczej zestawem praktyk, które integrują wiele konkretnych zaleceń z różnych kwadrantów.

AQAL może być również wykorzystywany do rozwoju osobistego. To zastosowanie jest znane jako Integralna Praktyka Rozwojowa (Integral Life Practice – wspominaliśmy już o tym powyżej). AQAL to także zestaw perspektyw, ponieważ łączy punkty widzenia pierwszej, drugiej i trzeciej osoby. Jest katalizatorem, ponieważ pozwala na „psychoaktywne zeskanowanie” całego organizmu, twojego ciała-umysłu (body-mind) przez wszystkie elementy AQAL (kwadranty, poziomy, linie, stany i typy). Psychoaktywne skanowanie ujawnia zarówno ukryte potencjały, jak i nieuświadomione deficyty, nad którymi warto pracować. Wreszcie AQAL jest macierzą (matrix), ponieważ łączy wszystkie kwadranty, poziomy, linie, stany i typy w innowacyjny sposób refleksji i interakcji ze światem – czegoś takiego jeszcze nie było!

Krótko mówiąc, model AQAL można podsumować, jako mapę rzeczywistości, sporządzoną z perspektywy trzeciej osoby (to/te); ale także system, łączący różne dyscypliny z perspektywy drugiej osoby (ty/my); i jako praktykę rozwojową z perspektywy pierwszej osoby (ja). Wszystkie trzy aspekty modelu AQAL - mapa, system i praktyka pozwalają na bardziej intymne doświadczenie rzeczywistości poprzez pogłębianie naszego kontaktu z większą liczbą wymiarów w nas samych, w naszych społecznościach i w naszym środowisku naturalnym.

Teraz, gdy znamy ogólny zarys modelu AQAL możemy się skupić się na praktycznych zastosowaniach integralnych zasad w codziennym życiu, w sali wykładowej, w sali posiedzeń, na scenie polityczne i w domu. Obok zastosowania modelu AQAL w konkretnych dziedzinach (np. integralna ekologia, integralny coaching), czynione są również kroki w celu rozwoju Teorii Integralnej, jako przedmiotu meta-badań. Cztery główne działania przyczyniają się obecnie do realizacji tego celu:

1) Recenzowany przez ekspertów Journal of Integral Theory and Practice, w którym opublikowano do tej pory ponad 100 akademickich artykułów i studiów przypadku;

2) Wydział Teorii Integralnej Uniwersytetu Johna F. Kennedy'ego, oferujący certyfikowany, internetowy program magisterski z Teorii Integralnej. Celem programu jest przygotowanie integralnych liderów do praktycznego stosowania modelu AQAL;

3) Centrum Badań Integralnych, wspierające na całym świecie rozwój interdyscyplinarnych metod badawczych w oparciu o Teorię Integralną;

4) Odbywająca się co dwa lata międzynarodowa konferencja poświęcona Teorii Integralnej (Integral Theory Conference); w ostatniej edycji wzięło udział ponad 500 akademików i praktyków z całego świata, którzy stosują i udoskonalają Teorię Integralną.[17]

Działania instytucjonalne są ważne, ponieważ umożliwiają dyskurs i sprzyjają rozwojowi modelu integralnego, uwzględniając zarówno krytyczne uwagi jak i przykłady potwierdzające jego praktyczną skuteczność. Dotyczy to zarówno praktyków z konkretnych dziedzin (np. integralnych psychoterapeutów czy nauczycieli), jak i tych, których pociąga intelektualna moc TI, niezależnie od jej szczególnych zastosowań.

W ostatnich latach opublikowano wiele książek dotyczących praktycznego wykorzystania Teorii Integralnej w różnych dziedzinach, takich jak: projektowanie miejskie (Marylin Hamilton Integral City), ocena psychologiczna  (Andre Marquis The Integral Intake), dynamika organizacyjna (Mark Edward Organizational Transformation for Sustainability), zdrowie (Elliott Dacher Integral Health), ekologia i badania środowiska naturalnego (Sean Esbjörn-Hargens, Michael Zimmerman Integral Ecology), psychofarmakologia (Elliott Ingersoll, Carl Rank Psychopharmacology for Helping Profes­sionals), biznes (Daryl Paulson Competitive Business, Caring Business), rozwój społeczności międzynarodowej (Gail Hochachka  Developing Sustainability, Developing the Self).[18]

Najwięcej materiałów poświęconych aspektom teoretycznym, jak również praktycznym zastosowaniom Teorii Integralnej, zostało dotychczas opublikowanych w następujących dziedzinach: psychoterapia, psychologia, edukacja, metody badawcze, ekologia i zrównoważony rozwój, stosunki międzynarodowe, badania nad przyszłością, biznes i zarządzanie. Poniżej krótki przegląd zastosowań Teorii Integralnej w praktyce.

Integralna Edukacja

Centrum Badań Integralnych (CBI) przygotowuje się do wprowadzenia ambitnego programu badań obserwacyjnych, wykorzystujących metody ze wszystkich ośmiu stref IPM w celu dokonania oceny efektów transformacyjnych integralnego kształcenia na Uniwersytecie Johna F. Kennedy'ego. CBI współpracuje z Theo Dwasonem z Development Testing Service i Susanne Cook-Greuter z Cook-Greuter and Associates nad opracowaniem projektu badań, które obejmą Lectical Assessment System (LAS) and the Sentence Completion Test (SCT) – test niedokończonych zdań.

Te badania mają odpowiedzieć na pytanie: "W jaki sposób studenci rozwijają się w trakcie integralnego programu magisterskiego online?" Czy podczas trzyletniego kursu demonstrują wertykalny rozwój (np. opuszczają jeden poziom i zaczynają stabilizować się na kolejnym), czy też wyraźniejszy jest rozwój horyzontalny (np. większy dostęp do świata emocji), a może obydwa te procesy? Jeśli tak, to jakie aspekty podlegają rozwojowi? Wyniki badań zostaną wykorzystane do poprawy potencjału rozwojowego programu nauczania, dzięki czemu stanie się jeszcze bardziej sprzyjający psychologicznej transformacji i rozwojowi. [19]

Integralne Stosunki Międzynarodowe

One Sky - Kanadyjski Instytut Zrównoważonego Życia razem z Dishti Centre for Integral Action otrzymały ostatnio grant o wartości 500 000 $ z Kanadyjskiej Agencji Rozwoju Międzynarodowego (The Canadian International Development Agency) na realizację trzyletniego projektu rozwoju liderów  pod nazwą "Integralne Podejście do Zrównoważonego Rozwoju w Delcie Nigru".[20] W oparciu o poprzednie doświadczenia w Nigerii, One Sky skupił się na działaniach związanych z kwadrantami po prawej stronie, które są odpowiedzialne za "rozwój, zarządzanie finansami, poprawie komunikacji i politycznej skuteczności".

W trakcie realizacji projektu One Sky zdał sobie sprawę, że nawet najlepsze rozwiązania systemowe nie mają szans trwałego powodzenia bez wsparcia kwadrantów z lewej strony tj. "osobiste przywództwo, samoświadomość, zasady moralne i umiejętności interpersonalne". W efekcie One Sky rozpoczął współpracę z 30 młodymi Nigeryjczykami z kilkunastu organizacji w regionie Cross River delty Nigru nad lewostronnymi zagadnieniami związanymi ze zrównoważonym rozwojem ekonomicznym i ochroną środowiska naturalnego.

"Projekt angażuje się w proces rozwoju osobistego (Ja), w powiązaniu z poznawaniem społeczności i wprowadzaniem nowego dyskursu społecznego (My) oraz wprowadza innowacyjne inicjatywy w lokalnych organizacjach (To/Te)."[21] Ponadto, program zostanie oceniony zarówno przed, jak i po wprowadzeniu zasad badań integralnych.

Integralne Leśnictwo

Next Step Integral - międzynarodowa organizacja non-profit, została założona w 2003 roku przez Stephana Martineau. Wkrótce połączył siły z Lisą Farr, dyrektorem miejscowego stowarzyszenia gospodarki wodnej i razem podjęli się beznadziejnej próby wprowadzenia integralnych zasad do realizacji projektu zalesienia Slocan Valley w kanadyjskiej Kolumbii Brytyjskiej. Ten cel był wyjątkowo zniechęcający ze względu na trwające ponad 35 lat konflikty interesów i różnice światopoglądowe wewnątrz i poza lokalną społecznością (m.in. drwale, górnicy, farmerzy, obrońcy środowiska, rdzenna ludność, artyści, wyznawcy różnych religii, przedstawiciele rządu, międzynarodowe korporacje).

Sprawy nie ułatwiał fakt, że dziewięć kolejnych prób rozwiązania konfliktów między zwaśnionymi stronami, podjętych przez władze Kolumbii Brytyjskiej, zakończyły się fiaskiem. Dlatego Next Step przyjął następujące zasady: rozpoznanie i honorowanie poglądów wszystkich mieszkańców Slocan Valley; powiązanie genezy tych poglądów z poszczególnymi kwadrantami (tj. behawioralne, kulturowe, psychologiczne, historyczne) oraz uznanie, że każde długoterminowe rozwiązanie musi integrować sprzeczne przekonania całej społeczności.

Ponadto, Martineau zdefiniował "główne zasoby" wynikające modelu AQAL i określił jak one mogą wspierać projekt w obszarze kultury i indywidualnego rozwoju uczestników poprzez akceptowanie różnorodnych poglądów, jako czegoś naturalnego; świadomość istnienia i umiejętność pracy z różnymi liniami rozwojowymi; zobowiązanie do osobistego rozwoju i pracy z cieniem; kreowanie wspólnych motywacji; rozwijanie empatii; bezstronne zaangażowanie, a także dbałość o postawy i zasoby wpływające na wzajemne zrozumienie.

14 stycznia 2007 roku, Next Step Integral złożył wniosek w sprawie powołania społecznej organizacji Community Forest Agreement do zarządzania 35 000 akrów lasu będącego przedmiotem sporu. W lipcu tego samego roku ich propozycja została przyjęta! Tak oto trzy lata negocjacji i pracy u podstaw według modelu AQAL zaowocowały utworzeniem integralnej spółdzielni leśnej na wielką skalę - pierwszej tego typu w świecie. Project zyskał imponujące poparcie 95% mieszkańców doliny.

Nieprzypadkowa nazwa „Integralna Spółdzielnia Leśna Slocan” (ISLS) – trafnie oddaje ducha tego projektu; jest świadectwem ogromnego potencjału modelu integralnego w pracy z odmiennymi perspektywami dla osiągnięcia wspólnego celu tam, gdzie inne metody zawiodły. Teraz, gdy ISLS ma już tytuł własności, nadchodzące lata stanowić będą prawdziwy poligon doświadczalny dla integralnych zasad w leśnictwie i szerzej, w ekologii.[22]

Integralny Coaching

Integral Coaching Canada (ICC), firma z siedzibą w Kanadzie, stworzyła szkołę i program coachingu opartym na modelu AQAL. W ciągu  10 lat działalności ICC zyskał międzynarodową renomę w świecie profesjonalnego coachingu. ICC stworzył unikalną metodę, która pozwala połączyć doświadczanie odmiennych perspektyw, uważność w pracy z klientem i dobre rozumienie bazy teoretycznej TI. Coachowie, pracując nad rozwojem klienta, wykorzystują wszystkie omawiane elementy również dla własnego osobistego rozwoju. Zwykle potrzeba dwóch lat, żeby uzyskać certyfikat Integralnego Coacha.[23]

ICC  cieszy się doskonałą reputacją za stawianie wysokich wymagań w stosunku do szkolących się coachów, m.in. wymaga stosowania integralnej praktyki rozwojowej ILP, obejmującej: medytację, pracę z ciałem, prowadzenie dziennika i czytania ambitnych książek. ICC jest jedyną znaną mi szkołą coachingu, która wykorzystuje psychologię rozwojową (np. teorię Roberta Kegana „podmiot-przedmiot”), jako podstawę metodyki nauczania.[24] Już tylko to daje ICC ogromną przewagę nad innymi szkołami coachingu, ponieważ stosowane metody są oparte na uznanych badaniach psychologicznych, wyjaśniających jak i dlaczego ludzie się rozwijają. Zastosowanie przez ICC podejścia integralnego stanowi jeden z najbardziej, jeśli nie najbardziej, zaawansowany przykład  wykorzystania TI w praktyce.

Integralna Polityka

The State of the World Forum (SOWF) zostało założone w 1995 roku przez Jima Garrisona i Michaiła Gorbaczowa. SOWF rozpoczął działalność zwołując szereg corocznych konferencji, gromadzących setki międzynarodowych liderów (laureatów Nobla, wybitnych działaczy społecznych, głów państwa, biznesmenów) w celu omawiania najważniejszych problemów świata. Efektem tych spotkań było powstanie Globalnej Sieci Przywództwa, działającej pod hasłem: „Jak przekuć istotne rozmowy na istotne zmiany ".

W ciągu kilku lat działalności SOWF sponsorował szereg spotkań i "inicjatyw strategicznych", dzięki którym powstało wiele projektów i organizacji non-profit.[25] W 2008 roku SOWF zajął się transgraniczną kwestią zmian klimatycznych i globalnym zwrotem w kierunku "zielonej gospodarki". SOWF korzysta z modelu AQAL jako najważniejszego narzędzia koncepcyjnego, przy organizowaniu corocznych spotkań monitorujących postęp w tych dziedzinach. Dzięki takim działaniom TI zyskuje wpływ  na świadomość liderów politycznych i działaczy społecznych na wszystkich poziomach administracji państwowej i w różnych organizacjach pozarządowych.

Zgromadzenia SOWF mają się odbywać w różnych krajach z zamiarem zbudowania koalicji na rzecz rozwoju innowacyjnej polityki, skutecznie przeciwdziałającej  zmianom klimatycznym i sprzyjającej pozyskiwaniu nowych źródeł energii. Jest to świetny przykład praktycznego wykorzystania Teorii Integralnej na skalę światową (głównie poprzez kształcenie liderów), w celu uporania się z pierwszym wielkim kryzysem planetarnym, jakim jest globalne ocieplenie.

Podsumowanie

Powyższe przykłady imponują dalekowzrocznością i zasięgiem. Każdy z nich służy jako ilustracja tego, jak może wyglądać  świat bardziej integralny. Ta różnorodność zastosowań Teorii Integralnej potwierdza bezpośrednio  elastyczność i spójności jej podstaw teoretycznych, syntetycznie ujętych w modelu AQAL. Uznając wieloaspektowość poruszanych problemów, Teoria Integralna uruchamia współdziałanie wielu równoprawnych perspektyw.

Wieloperspektywiczność prowadzi do  światocentrycznego punktu widzenia, bo tylko z tego poziomu, gdy widzimy całość poprzez wielość, możemy skutecznie osiągnąć wzajemne zrozumienie, tak bardzo potrzebne na naszej planecie, podzielonej przez sprzeczne światopoglądy i postawy. Ergo, praktycy Teorii Integralnej są zobowiązani do rozwijania własnych kompetencji poznawczych, które są odpowiedzią na wielowymiarowość świata. Teoria Integralna wzywa wręcz każdego z nas do przyjmowania wielu perspektyw, zwłaszcza takich, które stoją w przeciwieństwie do naszych własnych nawyków myślenia i odczuwania. Właśnie  ta światocentryczna, wieloperspektywiczna optyka, akceptująca z jednej strony świat taki, jaki jest, a z drugiej strony odsłaniająca jego ukryte wymiary, stoi za sukcesem przedsięwzięć opisanych powyżej.

Teoria Integralna honorując świat w całej jego złożoności i głębi, pozwala w pełni zobaczyć, jaki  jest niesamowity, mistyczny i  zróżnicowany. A jednocześnie dostarcza narzędzi intelektualnych do rozwiązywania skomplikowanych problemów, przed którymi stajemy na progu XXI, dlatego jest warta studiowania przez każdego, komu leży na sercu dobro świata i chce konstruktywnie działać na rzecz jego rozwoju.

Podziękowania

Podstawowa wersja niniejszego opracowania znajduje się w publikacji: Esbjörn-Hargens, S. (Ed.). (2010). Integral theory in action: Applied, theoretical, and critical perspectives on the AQAL model. Albany, NY: SUNY Press.

Pragnę szczególnie podziękować Vipassana Esbjörn-Hargens, Lynwood Lord, Jordan Luftig, John Scheunhage, David Zeitler za pomocne komentarze.

 

 


 

 

Przetłumaczył i opracował Maciej Gutkowski przy współudziale:

Barbary Kłębowskiej, Jarosława Holwka i Aleksandra Tesseyre.

 


[1] Z przedmowy Kena Wilbera do książki Ken Wilber: Pasja Myślenia (2003) Franka Vissera, strony xii-xiii.

[2] Niniejszy artykuł został opublikowany w 2007 (przyp. tłumacza).

[3] Pełna lista prac Kena Wilbera znajduje się w Aneksie 2 książki Brada Reynoldsa Embracing Reality: The Integral Vision of Ken Wilber (2004). Większość pozycji została wydana w serii Collected Works.

[4] Według Franka Vissera, 22 książki Kena Wilbera zostały przetłumaczone na ponad 25 języków, co czyni go najczęściej tłumaczonym akademickim pisarzem w Stanach Zjednoczonych. Visser podaje: "Dotychczas jego książki zostały przetłumaczone na niemiecki, holenderski, francuski, hiszpański, portugalski, włoski, rosyjski, czeski, węgierski, turecki, bułgarski, łotewski, estoński, słoweński, słowacki, serbski, grecki, hindi, chiński (Chiny i Tajwan), koreański, suazi, japoński, polski, duński, szwedzki i litewski. Ponadto, w pewnych dialektach afrykańskich i indyjskich, pojawiły się nielegalne tłumaczenia. Pełne zestawienie  znajdziesz na www.integralworld.net/translations.html

[5] Istnieje istotna różnica pomiędzy integralnymi badaniami i Teorią Integralną. Badania integralne stanowią szersze pojęcie i zajmują się nimi tacy integralni myśliciele, jak: Jean Gebser, Sri Aurobindo, Ken Wilber i Ervin Laszlo. Natomiast Teoria Integralna jest częścią badań integralnych, stanowi w głównej mierze wynik prac Kena Wilbera i zajmuje się krytyką, zastosowaniem i teoretycznym rozwojem modelu AQAL. Meta-teorią zajmują się również Roy Bahskar i George Ritzer.

[6] W Journal of Integral Theory and Practice znajdują artykuły na temat tych i wielu innych dziedzin.

[7] AQAL to skrót od angielskiego All Quadrants, All Levels (przypis tłumacza).

[8] Studiując TI czytelnik może się spotkać z różnymi określeniami szczebli rozwoju w poszczególnych kwadrantach. Wynika to z użycia różnych modeli do interpretacji linii rozwoju (przypis tłumacza).

[9] Przykłady podane dla każdego z kwadrantów nie są powiązane między sobą.

[10] Zajmuje się tym m.in. Howard Gardner, klasyk tej problematyki,  w książce “ Inteligencje Wielorakie” (przypis tłumacza).

[11] „Stan świadka” występuje najczęściej w zaawansowanych praktykach medytacyjnych (przypis tłumacza).

[12] Polski termin drzewostan przypadkowo podkreśla intencję autora. W oryginale old-growth forest (przypis tłumacza).

[13] Rozwinięcie tematyki  IPM czytelnik znajdzie w książce Marzanny Kielar Integralny Pluralizm Metodologiczny, Warszawa 2012

[14] Tu autor popełnił błąd. Etnometodologia to perspektywa 3 osoby. Etnometodologia bada od zewnątrz zobiektywizowane fakty, pochodzące „z wnętrza” grupy np. wzory komunikacji zaobserwowane przez kamerę  (przypis tłumacza).

[15] Sam Wilber używa terminu nonexclusivity – niewykluczanie (przypis tłumacza).

[16] Termin framework jest wieloznaczny; jego znaczenie zmienia się w zależności od kontekstu i sfery rzeczywistości do której się odnosi. Framework jako „rama poznawczo-koncepcyjna”często występuje w literaturze socjologicznej (przyp. tłumacza).

[17] Dodatkowe informacje na temat tych projektów znajdują się: 1) Journal of Integral Theory and Practice (www.integraljournal.org); 2) John F. Kennedy University’s Department of Integral Theory (www.jfku.edu/ integraltheory); 3) The Integral Research Center (www.integralresearchcenter.org); and 4) the international biennial Integral Theory Conference (www.integraltheoryconference.org).

[18] Warto wspomnieć, że obok wymienionych tytułów wydawnictwo SUNY press opublikuje w 2009 roku dwie antologie, jedną na temat integralnej edukacji, a drugą na temat Teorii Integralnej.

[19] Na stronie www.integralresearchcenter.org znajduje się pełna lista publikacji z tego obszaru.

[20] Pełny opis projektu znajduje się na stronie www.integralresearchcenter.org.

[21] Wszystkie cytaty w tym akapicie pochodzą ze strony www.onesky.ca, którą można odwiedzić dla pozyskania dodatkowych  informacji na temat projektu.

[22] Więcej informacji na stronie http://www.sifco.ca

[23] Integral Coaching jest zarejestrowanym w Kanadzie znakiem handlowym i stanowi własność Integral Coaching Canada, Inc. Więcej informacji na temat szkoleń znajdziesz na stronie www.integralcoachingcanada.com

[24] Obszerne informacje na temat metod stosowanych przez  Integral Coaching Canada znajdziesz w wydaniu nr 4(1) Journal of Integral Theory and Practice, który w całości poświęcony jest tej instytucji.

[25] Więcej informacji na stronie www.truthisnotenough.com

Add your comment

Your name:
Your email:
Your website:
Subject:
Comment: